"Nohut, mercimek, fasulye ektim; toprağım azotla doldu!" Bu cümle, Türkiye'de nesiller boyu çiftçilerden ziraat mühendislerine kadar herkesin diline pelesenk olmuş bir tarımsal inanıştır. Oysa güncel bilimsel araştırmalar ve bitki besleme fizyolojisi verileri, bu yaygın kabulün sandığımız kadar doğru olmadığını gösteriyor. Baklagiller toprağı azotça zenginleştirmez; sadece diğer bitkilere göre topraktan daha az azot kaldırır.
Simbiyotik Bağ, Yanlış Anlaşılan Fayda
Baklagillerin köklerinde yaşayan Rhizobium bakterileri, havadaki serbest azotu (N₂) bitkinin kullanabileceği amonyağa (NH₃) çevirir. Bu olaya "biyolojik azot fiksasyonu" denir ve doğrudur. Ancak unutulan nokta şudur: Bu azotun büyük kısmı bitkinin meyvesine (bakla, tane) gider ve hasatla birlikte tarladan uzaklaştırılır. Geriye kalan azot ise köklerde ve toprak üstü aksamda (sap, yaprak) bulunur. Eğer bu artıklar toprağa karıştırılmazsa (ki çoğu zaman hayvan yemi olarak toplanır veya yakılır), toprağa eklenen azot miktarı oldukça sınırlı kalır.
Rakamlar Konuşuyor: Soya Örneği
Konuyu somutlaştırmak için en çok araştırılan baklagil olan soya fasulyesini ele alalım:
· Bağlanan azot: Ortalama 60 kg/ha (dekara 0.6 kg)
· Hasatla kaldırılan azot: Ortalama 130 kg/ha (dekara 1.3 kg)
· Net toprak azot kaybı: -70 kg/ha
Yani soya ekilen bir tarlada, topraktan 70 kg azot eksilir. Bu miktar, mısır bitkisinin kaldırdığı 150 kg/ha azota göre daha düşüktür, ancak yine de toprak için bir kayıptır. Dolayısıyla baklagil sonrası ekilen bitki için yine de gübre takviyesi yapılması gerekebilir.
Peki "Yeşil Gübre" Olarak Kullanılan Baklagiller?
Bazı baklagil türleri (örneğin adi fiğ, yem bezelyesi, ak üçgül) çiçeklenme döneminde toprağa sürülerek yeşil gübre olarak kullanılır. Bu durumda bitki hasat edilmez, tamamı toprağa karıştırılır. İşte o zaman bağlanan azotun büyük kısmı toprakta kalır ve gerçek bir zenginleşme sağlanır. Ancak tane üretimi amacıyla yapılan baklagil tarımında bu söz konusu değildir.
Ekim Nöbeti İçin Anlamı Ne?
Baklagiller, yine de ekim nöbetinde değerli bir yere sahiptir. Çünkü:
· Topraktan azotu mısır, ayçiçeği gibi bitkilerden daha az sömürür.
· Kökleriyle toprağı havalandırır, yapısını iyileştirir.
· Hasat sonrası tarlada kalan kök ve anız, bir miktar organik madde ve azot sağlar (bu miktar tane ile uzaklaştırılanın yanında düşük kalır).
Uzman Görüşü: "Efsaneyi Terk Edin"
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Ahmet Korkmaz, "Baklagillerin toprağa azot kazandırdığı düşüncesi, 1970'lerden kalma eksik bilgidir. O dönemde sadece bağlanan miktar ölçülüyor, hasatla giden hesaba katılmıyordu. Bugün biliyoruz ki ticari anlamda ürün alınan her baklagil tarlası, azot kaybeder. Bu kayıp diğer bitkilere göre azdır, ama zenginleştirme değildir" diyor.
Çiftçi Ne Yapmalı?
1. Baklagil ekimi öncesi toprak analizi yaptırın.
2. Hasat sonrası tarlada kalan anızı mutlaka toprağa karıştırın (sakın yakmayın).
3. Baklagil sonrası ekeceğiniz bitki için gübre hesabını, baklagilin tükettiği miktarı dikkate alarak yapın.
4. Yeşil gübreleme yapacaksanız, bitkiyi tam çiçeklenmede toprağa sürün; tane bağlamasına izin vermeyin.
Unutmayın: Doğru bilgi, doğru üretim demektir. Bilim ne söylüyorsa gerçek odur.
